Je moet het niet moeilijker maken dan het is, zegt veiligheidskundige en arbeidshygiënist Wim van Alphen. In de praktijk begint hij altijd met een globale blootstellingsbeoordeling oftewel 'een schouw'. "In sommige fabrieken is het erg stoffig. Dan vraag ik werknemers na twee uur werken of ze hun neus willen snuiten. Is de inhoud van hun zakdoek erg troebel, dan weet je dat het niet goed is. Basic characterization is heel primair observeren; een kwestie van goed je zintuigen gebruiken." 

Meer belangstelling voor basic characterization 

Het fenomeen is niet nieuw. Volgens Van Alphen sprak de oude norm NEN-EN 689 er 10 jaar geleden ook over. Maar de methode van basic characterization lijkt zich opnieuw uit te vinden. Hoewel lang niet iedereen de methode als vanzelfsprekend gebruikt, komt er meer belangstelling voor. 

Ook buiten de chemie. Want werkplekkarakterisering hoeft zich niet te beperken tot gevaarlijke stoffen. De methode laat zich ook vertalen naar andere domeinen met biologische, fysische en fysieke factoren. Van Alphen: "De chemie loopt misschien wat voorop." 

Eerste stap in initiële blootstellingsbeoordeling 

De huidige NEN-EN 689 uit 2018 (Blootstelling op de werkplek – Meting van de inhalatieblootstelling aan chemische stoffen – Strategie om te voldoen aan de arbeidshygiënische blootstellingsgrenswaarden) beschrijft de initiële blootstellingsbeoordeling op de werkplek in 8 stappen.  

De eerste stap is de karakterisering van de werkplek, de zogeheten basic characterization, op basis van de soorten stoffen, werkplekfactoren en schatting van de blootstelling.  

Stoffen, werkplekfactoren, schatting blootstelling 

Werkplekkarakterisering op basis van stoffen kijkt naar hun gevaren, grenswaarden, aggregatietoestanden, dampspanning en deeltjesgrootte.  

Bij werkplekfactoren gaat het over processen, hoeveelheden, concentraties, temperatuur, beschermende voorzieningen zoals gesloten systemen, ventilatiesystemen, werkhygiëne. En over veiligheidsprocedures, emissiebronnen, frequentie en duur van werkzaamheden, blootstellingsvariaties (via ademhaling, de mond en de huid) en gedrag.  

De schatting van de blootstelling gebeurt op basis van goede observaties en eventuele eerdere metingen, onder meer met direct uitleesbare meetapparatuur, soortgelijke installaties en werkprocessen, literatuurgegevens en blootstellingsmodellen.  

Globale schouw met 3 mogelijke conclusies 

Basic characterization is met gezond verstand een eerste globale schouw houden, zegt Van Alphen. "Als je door een bedrijf loopt en je ziet in een hoek open vaten met organische oplosmiddelen staan met gebruikte poetsdoeken erbij of er hangt een nevel in de hal, dan zijn dat zaken die je direct kunnen aanpakken. Daar heb je geen meetapparatuur voor nodig." 

Basic characterization is met gezond verstand een eerste globale schouw houden”

De schouw kan leiden tot 3 conclusies: 1) de geschatte blootstelling is lager dan de grenswaarden, 2) de geschatte blootstelling is hoger dan de grenswaarden of 3) je kunt niet beoordelen of blootstelling goed of slecht is. "In het eerste geval is meten niet nodig. In het tweede geval ook niet, maar moet je eerst maatregelen nemen die de blootstelling verminderen. Dan kun je daarna meten of die maatregelen voldoende waren. Alleen in twijfelgevallen zijn metingen gewenst om vast te stellen of een situatie veilig of niet veilig is." 

Basic characterization: aanpak in de praktijk 

Van Alphen vertelt hoe hij concreet te werk gaat. Voorafgaand aan een bedrijfsbezoek verzamelt hij informatie. "Ik vraag het bedrijf met welke stoffen het werkt, hoe vaak en hoe lang de blootstelling is, of er open of gesloten systemen zijn; dergelijke voorinformatie. Ik bekijk ook alvast de grenswaarden van gevaarlijke stoffen en hun reukgrenzen. Voor het bedrijfsbezoek neem ik indicatieve meetapparatuur mee die je gelijk kunt aflezen. Maar je krijgt vaak al een beeld als je binnenstapt. Soms zie of ruik je het gewoon." 

"Als werknemers in een galvanisatieruimte werken met sterk etsende zuren en je ziet dat ijzeren voorwerpen zwaar verroest zijn, hoe zien dan hun longen eruit? Ik gebruik ook de rochelmethode: mensen die in spuitcabines met verven werken, laat ik na een uurtje even rochelen. Als ik kan zien welke kleur verf ze gebruikt hebben, is de situatie niet goed." 

Als ik kan zien welke kleur verf ze gebruikt hebben, is de situatie niet goed”

Sneller naar veiliger werk en geldbesparing 

Volgens Van Alphen heeft de methode van basic characterization meer voordelen. Het leidt sneller tot veiliger situaties voor werknemers, omdat je eerder tot conclusies komt dan met (uitgebreide) metingen. Zie je tijdens de schouw dat er ergens iets niet deugt? Dan kun je gelijk bronmaatregelen nemen. En het heeft financieel voordeel: het bespaart de werkgever veel geld. "Je moet niet meteen willen beginnen met dure metingen in een bedrijf. Veel collega’s pakken graag meetapparatuur erbij, maar groot opgetuigde metingen zijn lang niet altijd nodig." 

Hij geeft een voorbeeld. Een werkgever wilde metingen laten doen naar de trilbelasting voor werknemers die de hele dag staand karretjes besturen en door grote hallen rijden. "Laat die metingen maar even achterwege", adviseerde hij. "Gebruik dat geld om belastende factoren weg te nemen. Dus verhelp eerst hobbels en kuilen in de harde betonnen vloer en verminder het aantal drempels. Zorg voor goed verende matjes op het plateau waar de bestuurders op staan. Verminder eventueel ook de snelheid. Dat laatste maakt het bovendien veiliger doordat de kans op aanrijdingen vermindert." 

Basic characterization ook bruikbaar bij RI&E 

Basic characterization kan volgens Van Alphen ook bijdragen aan de motivatie van werknemers. "Je kunt er veel laaghangend fruit mee plukken: snelle veiligheidswinst behalen met eenvoudige maatregelen. En zien werknemers dat iets serieus wordt opgepakt en er direct actie volgt, dan kan dat het draagvlak en de motivatie van medewerkers vergroten. Dat werkt ook zo bij een risico-inventarisatie en -evaluatie." 

Basic characterization kun je binnen een RI&E op alle arbeidsbelastende factoren toepassen”

"De methode van basic characterization zou je ook binnen een RI&E op alle arbeidsbelastende factoren kunnen toepassen", geeft hij aan. Pas als blijkt dat daarmee onvoldoende zicht op de knelpunten of onderliggende oorzaken is verkregen, is het nodig verdiepend onderzoek te doen en/of metingen uit te voeren. 

Opmerkelijk bij de aanpak van de RI&E en de basic characterization is dat iedereen die mag uitvoeren. Van Alphen: "Je mag als werkgever zelf door het bedrijf lopen om de schouw te doen of je buurjongen vragen. De borging van de kwaliteit zit aan de achterkant: een gecertificeerde arbodeskundige moet toetsen." 

Schattingsmodellen kunnen waardevol zijn 

Er is ook een flink aantal schattingsmodellen die de werkgevers (online) kunnen helpen bij blootstellingsbeoordelingen naar gevaarlijke stoffen. Van Alphen vindt ze allemaal waardevol, stelt hij positief om te beginnen. "Ze kunnen werkgevers enorm ontzorgen en bieden veel mogelijkheden tot databeheer, links met grenswaardes, SDS-en (Safety Data Sheets), het maken van werkplekinstructiekaarten (WIK's) en dergelijke. Dat is allemaal goed."  

Dan, kritischer: "Het heten schattingsmodellen, maar wat die modellen meestal niet goed doen, is schatten. Ze schatten erg conservatief, wat betekent dat ze vaak een veel te hoge waarde aangeven. Dit om te voorkomen dat ze een te lage waarde aangeven en daarmee ten onrechte een signaal zou worden afgegeven dat de werkplek veilig is. De softwarebedrijven proberen zich mogelijk door die te hoge schattingen in te dekken. Ze zijn bovendien heel commercieel." 

Het gaat allemaal om duidelijk veilig werken 

Volgens Van Alphen gaat het er uiteindelijk gewoon om dat je duidelijk veilig werkt. Bij carcinogene, mutagene en/of reproductietoxische stoffen oftewel CMR-stoffen vragen arbeidsinspecteurs nu volgens hem om een factor 10 onder de grenswaarde aan te houden. "Doe dat overal. Streef er bij alle stoffen naar dat je factor 10 onder de grenswaarde blijft." 

Van Alphen wijst tot slot op het verplichte optimalisatiebeginsel. "Zelfs zonder overschrijding van een norm kunnen mensen last hebben. Een norm is arbitrair. Los van een norm, moet je werkomstandigheden van mensen zo goed mogelijk maken."